griffioengroen

Stichting Bomenbuurt Griffioen, Middelburg


Een reactie plaatsen

NIEUWSBRIEF BOMENBUREN SEPTEMBER 2021

Kasteel Hoogerzael: tastbare herinneringen

In de vorige twee artikelen (in Bomenburen mei en juli 2021, na te lezen op deze website) hebben we gezien dat er rond 1700 op de plaats waar nu Speelhof Hoogerzael is een indrukwekkend kasteel stond, omringd door tuinen met zeldzame bomen en planten. We zagen ook dat ergens tussen 1805 en 1820 dit kasteel afgebroken is.
Tot de inundatie in 1944 waren in het reliëf van de grond de patronen van de voormalige vijver rond het kasteel en van de sloten nog goed te zien. Een verwijzing naar wat er eens was. Zouden er nog meer tastbare herinneringen zijn?

Vóór het Seispark aangelegd werd en vóór Speelhof Hoogerzael er was, was dit terrein de grond van bloemisterij Labruijere. In kassen en in de buitenlucht werden daar voornamelijk bloemen en planten gekweekt. Reden genoeg om eens te gaan praten met Piet Labruijere, zoon van de toenmalige bloemist. Welke herinneringen heeft hij nog?

Piet en zijn vrouw Rita wonen op Seisweg 108, een huis wat een beetje achteraf staat. Zij vertellen dat hun huis, wat inmiddels natuurlijk wat verbouwd is, oorspronkelijk het huis van de tuinman van kasteel Hoogerzael was. Deze tuinman had de zorg voor de planten en bomen in de lusthof van het kasteel. Daar waren ook dure en exotische bomen bij die uit verre landen en koloniën kwamen (en waardoor je iedereen je rijkdom kon laten zien). Maar deze planten waren wel kwetsbaar. Daarom had de tuinman ook de verantwoording voor de orangerie. Dat was een gebouw waar in de winter de kuipen met kwetsbare planten en bomen stonden om hen zo tegen de kou te beschermen. Wanneer de winterkou voorbij was konden de planten dan weer naar buiten.

Wanneer je nu de Olmenlaan afrijdt en de Seisweg oversteekt, kun je het Seispark inrijden. Maar tot ongeveer 1980 stonden daar het huis en de schuur van Bloemisterij Labruijere. Oudere buurtbewoners herinneren zich dit nog goed. In de schuur werden bloemen verkocht.
Deze bloemenschuur was oorspronkelijk het koetshuis van kasteel Hoogerzael en de koetsier woonde in het huisje.

een tekening van huis, poortje en schuur

Tussen huis en schuur was een poortje. In de muur van het poortje was een gehelmde kop ingemetseld en twee stenen met op de een ANNO en op de andere 1619.
Deze bijgebouwen van het kasteel stonden tot  ongeveer 1980 aan de Seisweg. Toen zijn schuur en huis afgebroken. De bijzondere stenen van het poortje zijn als herinnering bewaard.  

de gevelstenen van het poortje

Piet Labruijere is in dit huisje geboren en moest al vroeg meehelpen in de bloemenkwekerij. Soms moest er ook geploegd worden of drainage aangelegd. Regelmatig kwamen daarbij stenen, scherven en pijpenkoppen naar boven. Zelfs was er een plaats waar je niet te diep moest ploegen. Daar zaten stenen van de fundatie van het oude kasteel in de grond. Je wist daardoor waar dat kasteel ongeveer gestaan had.

 Dat dit klopte bleek toen in 1997 de huizen van het Seispark gebouwd werden. Bij het graven van de fundering van het eerste huis, het huis op de hoek, kwamen er enorme brokstukken van het kasteel naar boven. Op foto’s die Piet laat zien, staat zijn vrouw Rita naast deze brokstukken. Daardoor kun je goed zien hoe groot ze waren! Ook kwam bij het graven in de bodem nog een oude kelder met plavuizen te voorschijn.

Helaas heeft de aannemer de stukken steen snel afgevoerd en de kelder dichtgegooid. Zo kon er weer verder worden gebouwd. Maar wanneer verder onderzoek gedaan was, zou er vast meer tevoorschijn gekomen zijn en zouden we nu meer weten over het oude kasteel.

een zuil

Wel zijn enkele andere onderdelen van kasteel Hoogerzael bewaard gebleven. Piet laat me twee stenen zuilen van ruim een meter lang zien met gebeeldhouwde kop en voet. Ze zijn daar waar het kasteel gestaan heeft in de grond gevonden en moeten wel uit het kasteel afkomstig zijn.Droegen deze zuilen deschoorsteenmantel van de open haard?

voet van een zuil

Verder zijn er nog enkele oude stenen ornamenten bewaard, waaronder een leeuwenkop. Ook is een paar jaar geleden in de grond achter zijn huis nog een oude en ongeschonden vaas gevonden. Wat zou er nog meer in de grond zitten? 
 
Behalve wat we uit de Kronieken van Smallegange en andere oude geschriften weten over kasteel Hoogerzael zijn er dus ook nog tastbare overblijfselen van dit kasteel. Ook is duidelijk dat het kasteel ongeveer op de plaats van Speelhof  Hoogerzael gestaan heeft. Het was daarom een goede gedachte om de herinnering aan dit kasteel in de naam van de Speelhof levend te houden.

Op de plaats waar eens de elite van Middelburg door een mooie tuin wandelde, genieten nu de kinderen van een heerlijk speelterrein. Soms vinden ze er scherven en pijpenkoppen. In de vitrine in het paviljoen van Speelhof Hoogerzael worden ze getoond.

leeuwenkop uit het kasteel

    *Deze nieuwsbrief Bomenburen verschijnt 6 X per jaar.
     Voor het archief klikt u op  https://griffioengroen.com/voor-bewoners/over/   

 


Een reactie plaatsen

NIEUWSBRIEF BOMENBUREN MEI 2021

Hoogerzael, eens stond er een kasteel

Natuurlijk kennen we allemaal Speelhof Hoogerzael; aan het eind van de Olmenlaan de Seisweg oversteken en je bent er. Maar wat was daar eerst en waarom de naam Hoogerzael? We gaan ver terug de geschiedenis in.

In de 17de eeuw was Middelburg een welvarende handelsstad. Er kwamen daardoor steeds meer mensen in de stad werken en wonen. Maar het leven in de stad was niet altijd prettig. Zeker in de zomer niet. De vele paarden die de karren met handelswaar trokken lieten veel stinkende mest achter, de vele mensen deden hun behoeften in tonnen in buitenprivaten. aan de Leerlooierssingel gebruikten de leerlooiers urine van koeien om hun koeienhuiden te weken, de grachten waren vies. Kortom, wanneer de zon lekker scheen, stonk de stad behoorlijk. De rijke bovenlaag van de bevolking vluchtte daarom in de zomer naar het platteland van Walcheren en bouwde daar fraaie buitenplaatsen met prachtige tuinen.

Behalve dat het daar prettig vertoeven was, waren deze buitenhuizen en lusthoven ook een statussymbool en een goede geldbelegging. Daarom werden er steeds meer gebouwd. De kroniekschrijver Mattheüs Smallegange schreef eind 17de eeuw dan ook: ‘de dorpen, heerlijke huizen en lusthoven liggen zo dicht op malkander, dat die de anderen als met een steen kunnen bewerpen’. Walcheren bestond toen voor een achtste deel uit buitenplaatsen met landgoederen. Twee van die buiten-plaatsen waren Huize De Griffioen aan de singel en kasteel Hoogerzael.

Kasteel Hoogerzael stond ongeveer op de plaats waar nu Speelhof Hoogerzael is. Van oorsprong was het een middeleeuwse adellijke hofstede.  In een belastingregister uit 1569 is sprake van ‘de bogairt (boomgaard) van Leunis Wisse, ghenoempt De Hooge Zale’ in Seisambacht buiten Middelburg. Later werd deze hofstee uitgebouwd tot een buitenplaats met dezelfde naam.

Ergens na 1675 werd deze buitenplaats gekocht door David van der Nisse. Hij was raadslid en schepen van Goes en gecommitteerde namens Goes in de Staten van Zeeland. Hoogerzael werd zijn zomerhuis. Deze ‘norsche David’, zoals hij ergens genoemd werd, heeft er veel geld aan  uitgegeven. Vermoedelijk was hij het die het huis grondig heeft laten herbouwen. Hij en zijn echtgenote Clara van Borssele van der Hooge hoorden bij de stedelijke elite en hun buitenhuis moest daarom allure hebben en hun hoge status uitdragen.

Eind 17e eeuw schreef Smallegange in de ‘Nieuwe Cronyk’ over deze David van der Nisse: ‘Te Middelburg vertoevende, bewoonde hij het zomerhuis Hogerzale (de Hooge Sale anno 1564) buiten de Seispoort.’
En dit ‘oud Ridderlijk Huis Hoogerzael’ omschreef hij als een ‘seer cierlijk nieuw gebouwt, vierkant rondom uit het water opgetrokken; in de voor- en achter-gevel, en boven op deselve, staen verscheide schoone beelden en borststukken. Daerin zijn sommige bequame (aangename) vertrekken, behalven een seer groote en heerlijk zael, allesins de aengenaemste uitsichten verschaffende.’


                                       
Deze afbeelding van Oud Hoogerzael is getekend in de 18de eeuw

Om op Hoogerzael te komen moest men over een ophaalbrug. Vervolgens kwam men op een brede weg die naar het gebouw leidde. Aan weerzijden van de laan waren bomen, struiken en bloemen geplant waaronder zulke uitheemse en bijzondere planten ‘soo dat men diergelijk in geheel Zeeland niet vind’. ’s Winters werden deze dure planten binnen bewaard. Voor dat doel was er een orangerie gebouwd.

Om het huis heen was een vijver aangelegd die achter het huis uitliep in twee armen met daartussen ’een kostelijken Bloemhof, vol van de schoonste en ongemeenste (weinig voorkomende) bloemen, uit alle landen naeuwkeurig by een gehaalt’. Achter de hagen waren moes-tuinen. Langs de schuttingen stonden fruitbomen.
Over het park rond het huis schreef Smallegange: ‘Daer in staen verscheide koyen en koten (hokken) voor faisanten, patrijzen, Duiven, Hoenderen, Eenden, in grote menigten, van allerhande schoone, rare, en ongemeene slag.’ Verder horen bij het buitenhuis ‘een fraey boeren-huis, een Oraenjery, een Stalling en een Koetshuis’.

Misschien heeft Smallegange een beetje overdreven maar duidelijk is wel dat op de plaats van Speelhof Hoogerzael rond 1700 een prachtige buitenplaats stond waar het ‘aengenaem vertoeven’ was.
Maar wat is er verder gebeurd en wat is er overgebleven? Daarover de volgende keer.

Heggen snoeien en uw tuinafval

Alles groeit weer hard. Ook de heggen in onze Bomenbuurt. Tweemaal per jaar snoeien wij een aantal hagen in de plantsoenen. Onze eerste snoeidag zal zijn op woensdag 26 mei.
Het snoeiafval wordt dan op twee plaatsen in de wijk verzameld: aan de begin van de Olmenlaan en bij de vijver in de Kornoeljelaan. Dit afval wordt, omdat het van openbaar groen afkomstig is, later door de gemeente opgehaald. Wanneer u rond de dagen dat wij snoeien zelf ook snoeit, kunt u uw groenafval  bij onze afvalhoop gooien. Tussendoor mag op deze plaatsen geen groenafval gestort worden. 

*Deze nieuwsbrief Bomenburen verschijnt 6 X per jaar.
Voor het archief klikt u op  https://griffioengroen.com/voor-bewoners/over/